Via mijn pensioen spendeer ik tienduizenden euro’s aan klimaatverandering en privacyschending. Wat te doen?


Bent u voor klimaatverandering? Wapenhandel dan, of uitbuiting? Het lijken open deuren: natuurlijk niet. Toch stoppen we tienduizenden euro’s in bedrijven die eraan meewerken. Op zoek naar de ongemakkelijke waarheid over mijn pensioenpot.

Kinderarbeid en kernwapens hebben weinig fans in Nederland. Bewuste consumenten kopen slaafvrije chocolade, dragen eerlijk geproduceerde T-shirts en gieten havermelk in hun koffie. Zelf voel ik – hyperprincipieel als het om vlees eten, vliegen of ongelijkheid gaat – me schuldig over het goedkope sporthorloge dat ik laatst via Amazon heb besteld, het bedrijf dat vakbonden buiten de deur houdt.

Maar er is, ook onder die milieuliefhebbers, één collectieve blinde vlek. Zodra het om ons pensioengeld gaat, blijken ook wij te helpen de Amazone te ontbossen, zoals vierhonderd ongeruste hoogleraren en medewerkers van de Universiteit Wageningen begin maart signaleerden in een boze brief aan hun werkgever. Pensioenfonds ABP belegt namelijk in de grote Braziliaanse vleesbedrijven JBS, Marfrig en Minerva. Die worden beschuldigd van illegale houtkap. Kort daarvoor ontdekten artsen tot hun verbazing dat hun pensioenfondsen geld steken in drank, gokkasten, cannabis en zelfs wapens. ‘Ik schaam me een ongeluk dat ik, weliswaar verplicht, bij een dergelijke club betrokken ben’, zo citeerde de Volkskrant een van hen.

En al die andere Nederlanders met een aanvullend pensioen? Laat ik bij mezelf beginnen. Geen haar op mijn hoofd die eraan denkt mijn spaarcenten te beleggen in vervuilende bedrijven. Maar toen ik bij mijn vorige werkgever een nieuwe pensioenaanbieder moest helpen uitzoeken, heb ik er geen moment bij stilgestaan waarin die premies worden belegd. Dat maakt nieuwsgierig. Een beetje huiverig ook. Bij welke misstanden ben ik via mijn pensioen betrokken? In hoeverre kunnen gewone deelnemers daarachter komen? En misschien wel het belangrijkste: wat valt er aan te doen?

Anonieme pensioenpot

Eerst even over hoeveel geld we het hebben. Op een kletsnatte vrijdagmiddag in maart worstel ik me door salarisstroken, cao-teksten en pensioenoverzichten. Jaarlijks blijken mijn werkgever en ik meer dan 10 duizend euro af te dragen. Veel meer dan ik dacht. Dus terwijl ik wik en weeg over een biologische komkommer die 30 cent duurder is, heb ik zonder nadenken gedurende mijn carrière een slordige ton in een anonieme pensioenpot gestopt. Alsof je iemand een zak geld uitleent en zegt: kijk maar wat je ermee doet.

Die ‘iemand’ is in mijn geval Pensioenfonds PGB. Opgericht in 1953 voor grafische arbeiders. Tegenwoordig is het een bont gezelschap met zo’n 445 duizend deelnemers, van vissers tot de reisbranche. Met ruim 34 miljard euro aan belegd vermogen is het een van de grotere pensioenfondsen van Nederland.

Het eerste wat opvalt: van geheimzinnigheid over het beleggingsbeleid is geen sprake. Voorlichter Ans Bouwmans wijst me direct op een vrachtlading aan rapportages en documenten. Dat uitvlooien kost wel tijd. Véél tijd. Twee lijsten springen eruit. Op de ene staan zo’n driehonderd bedrijven waarmee PGB geen zaken wil doen. Veel steenkolenwinning. En ook concerns ‘die controversiële wapens of handwapens voor burgers verkopen en/of produceren’, zoals de Amerikaanse supermarktketen Walmart.

Het andere overzicht bevat de honderd grootste beleggingen in aandelen en obligaties. Mijn pensioengeld blijkt, vanuit het hoofdkantoor van PGB in Amstelveen, over de ganse wereld te vloeien. Van mobiele telefoon-fabrieken in Zuid-Korea tot uraniummijnen in Namibië. Als ik Cor Oudes van de Eerlijke Pensioenwijzer, een initiatief van ngo’s als Amnesty, Milieudefensie en Pax, vraag me wegwijs te maken in dit doolhof, wijst hij me op de kleine 95 miljoen euro die PGB steekt in Airbus. Deze Franse vliegtuigbouwer heeft een belang van 50 procent in de ArianeGroup. Dat concern produceert onder meer kernwapens – maar hoe moet je dat als gewone deelnemer nou weten?

Mijn oog valt op de koplopers van de investeringslijst van PGB. Het pensioenfonds blijkt veel waardepapieren te bezitten van grote oliebedrijven als Exxon en Shell. En op plaats één en drie, met in totaal meer dan 300 miljoen euro aan aandelen, staan Alibaba en Tencent. Mensenrechtenorganisaties bekritiseren de twee Chinese techgiganten. Ze zouden onmisbaar zijn voor de Chinese censuur, propaganda en het 24/7 in de gaten houden van de bevolking – Alibaba ontwikkelde technologie voor gezichtsherkenning van Oeigoeren, een onderdrukte minderheid.

Daar sta je dan, als journalist die zijn baan dankt aan de vrijheid van meningsuiting.

Maatschappelijk verantwoord beleggen

PGB blijkt geen uitzondering. Al zou je dat niet zeggen als je afgaat op de juichende persberichten die dagelijks de weg naar mijn mailbox vinden. Zo’n beetje alle Nederlandse pensioenfondsen en verzekeraars verkondigen maar wat graag de boodschap dat ze vrij zijn van zonden. Wat begon in 2007 met een geruchtmakende uitzending van Zembla over Nederlandse pensioeninvesteringen in clustermunitie, heeft zich vertaald in duizenden pagina’s vol prachtige voornemens en beloften over maatschappelijk verantwoord beleggen. En eerlijk is eerlijk: iedereen uit de pensioensector die ik spreek, is oprecht betrokken bij het onderwerp.

Helaas laat de praktijk nog wat te wensen over. Neem de activistische aandeelhouders van Follow This. Door op aandeelhoudersvergaderingen resoluties in stemming te brengen, proberen zij bedrijven als Shell en BP te dwingen snel afscheid te nemen van fossiele energie. Daarvoor krijgen zij steeds meer steun. Maar uit een overzicht blijkt dat pensioenuitvoerders APG en PGGM, die het geld van veel Nederlandse pensioenfondsen beleggen, geen enkele van die voorstellen hebben gesteund. APG stemde in veel gevallen zelfs ronduit tegen de groene plannen.

‘Ze moesten soms ook wel van ver komen, de toch vaak wat oudere pensioenbesturen’, constateert Rens van Tilburg, directeur van het Sustainable Finance Lab, een netwerk van economen en andere academici. ‘Een jaar of vijf geleden hield ik veel presentaties over klimaatrisico’s voor pensioenbestuurders. Dat leidde regelmatig tot discussie. Niet over hoe pensioenfondsen klimaatrisico’s kunnen verminderen, maar over klimaatverandering, of dat überhaupt wel bestaat. Dan zat er weer zo’n besnorde oudere man met de armen over elkaar sceptisch te wezen.’

Waar investeert uw pensioenfonds in?

Hoe is het met de aandelen van uw pensioenfonds gesteld? Belegt uw fonds in wapens of grote vervuilers? We geven een paar voorbeelden van controversiële investeringen. Én een paar positieve ontwikkelingen bij de vijf grootste pensioenfondsen van Nederland.

Sindsdien is er heel wat veranderd, benadrukt hij. Dat pensioenfondsen iets moeten met klimaatverandering, lijkt inmiddels onbetwist. Op de ranglijst waarop de Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling (VBDO) jaarlijks de duurzame ambities van pensioenfondsen vergelijkt, zijn bovendien forse verschillen zichtbaar. ‘Ambtenarenpensioenfonds ABP doet het ondanks alle kritiek over de hele linie een stapje beter dan de rest’, legt onderzoeker Xander Urbach uit. ‘Ze beleggen niet heel anders. Maar als het om beleid en de communicatie rond verantwoord beleggen gaat staan ze met stip op één. Dan moet je ook denken aan het in gesprek gaan met bedrijven over klimaatverandering.’ Pensioenfondsen mogen daarbij wel wat strenger worden, vindt Urbach. ‘Zodat hun beleid niet alleen maar een papieren werkelijkheid is, maar invloed heeft op de beleggingen.’

En mijn eigen PGB? Dat blijkt na twee jaar snelle stijging op de ranglijst – mede doordat het aangescherpte klimaatbeleid nog niet was meegenomen in de beoordeling – een duikeling te hebben gemaakt: van plaats 14 naar 23.

Beeld Studio V / Getty Images

Chinese Big Brothers

‘Wij zijn geen Triodos Bank.’ PGB-voorzitter Jochem Dijckmeester, in pak, met staartje, zegt maar gewoon waar het op staat. Vandaag kom ik verhaal halen over de fossiele bedrijven, de kernwapens en de Chinese Big Brothers die profiteren van mijn pensioen. Een lastige discussie, geeft Dijckmeester meteen toe. ‘We investeren bijvoorbeeld niet in Chinese staatsobligaties of staatsbedrijven. Maar we hebben het wel over een hele grote economie. En wij moeten onze beleggingen spreiden. Je kunt niet al je geld op één paard zetten.’

We zitten op gekke gele zitmobielen in een vergaderkamer die het thema ‘chemie’ heeft. Een knipoog naar de vele sectoren die zijn aangesloten bij het pensioenfonds. Daar zit ook meteen de reden dat PGB geen activistische belegger is, legt de 39-jarige voorzitter (‘in deze sector mag ik me nog jong noemen’) uit. Dat is absoluut geen desinteresse, zegt hij. ‘In 2023 willen we bijvoorbeeld al de CO2-voetafdruk van onze aandelen en obligaties hebben gehalveerd ten opzichte van 2018. Dat is heel ambitieus.’ Maar een pensioenfonds moet nu eenmaal rekening houden met de uiteenlopende wensen van zijn deelnemers. PGB doet dat mede op basis van opinieonderzoek onder de achterban. Zo blijkt uit een enquête dat een meerderheid verantwoord beleggen belangrijk vindt. Maar vier op de tien deelnemers stellen ook dat ‘alle legale beleggingen geoorloofd zijn om hoog rendement te halen’.

Iets soortgelijks heb ik eerder gehoord toen ik FNV-bestuurder Willem Noordman belde. Natuurlijk zijn al onze pensioenbestuurders voor ethisch beleggen, drukte hij me op het hart. Maar: ‘De voornaamste taak is natuurlijk dat we moeten zorgen voor een goed pensioen.’ Zelf heeft hij als bestuurder van pensioenfonds PME (metaalsector) die discussies van dichtbij meegemaakt. ‘In de metaal wordt begrijpelijkerwijs door deelnemers anders aangekeken tegen wapenproductie, die in delen van de sector plaatsvindt. Dus toen hebben we gezegd: we sluiten beleggen in wapens niet uit, maar investeren alleen in productie voor democratische staten.’

‘Ik krijg vaker brieven die kritisch zijn op onze wens maatschappelijk verantwoord te beleggen dan omgekeerd’, vertelt ook Jochem Dijckmeester. ‘Jullie doen van alles, schreef een deelnemer me laatst, maar ik wil gewoon rendement.’ Ergens begrijp ik die wens wel. De beleidsdekkingsgraad van PGB kwam door de coronacrisis onder de 100 procent terecht. Is die bijvoorbeeld 98 procent, dan heeft het pensioenfonds voor elke euro aan toegezegd pensioen slechts 98 cent in kas. Het gevolg: de pensioenuitkeringen kunnen al jaren niet meestijgen met de inflatie. Dat holt de koopkracht uit.

Goed doen en goed verdienen

Het goede nieuws: ‘goed doen’ en ‘goed verdienen’ hoeven elkaar niet te bijten, vertelt de ene na de andere deskundige me. Beleggers zijn zich de afgelopen jaren bewust geworden van het risico van zogenoemde stranded assets. Denk aan aandelen of obligaties van bedrijven die, als de klimaatverandering doorgaat of er een strengere CO2-heffing komt, in de problemen komen. Zo bezien is het juist goed voor het rendement om niet massaal in steenkool of teerzand te stappen.

En er is nog iets, vertelt Rob Bauer, hoogleraar finance aan de Universiteit Maastricht. Veel hangt volgens hem af van framing. Samen met collega’s deed hij uitgebreid wetenschappelijk onderzoek naar de voorkeuren van de achterban van het Pensioenfonds Detailhandel. Wat bleek? Een ruime meerderheid van de deelnemers wil dat er duurzaam wordt belegd. Zélfs als dat leidt tot lagere rendementen. En nee, legt Bauer uit, dat is geen kwestie van sociaal wenselijk antwoorden. ‘Als ik jou voor de supermarkt vraag: wil je duurzaam vlees? Dan zeg je ja, maar vervolgens loop je naar binnen en koop je een kiloknaller. Het mooie in dit geval was dat het bestuur van het pensioenfonds van tevoren zei dat ze de wensen van de deelnemers zouden volgen. Daarmee voorkom je dat mensen vrijblijvende, politiek correcte antwoorden geven.’

Voor mijn eigen pensioenbestuurder Dijckmeester blijft het een wankele koorddansact. Zelfs het uitsluiten van de tabaksfabrikanten was drie jaar geleden moeilijk, vertelt hij in het vrijwel uitgestorven hoofdkantoor. Want ook die bedrijven zitten deels bij PGB. En laatst nog was een collega-bestuurder op bezoek bij een chemiebedrijf. ‘Die hadden het idee dat wij naast kolen ook helemaal af wilden van olie. Dat is een belangrijk element in de chemie. Op teerzandolie na sluiten we de olie-industrie niet uit, hebben we uitgelegd, daar gaan we mee om tafel zitten.’

Engagement

‘Om tafel zitten’ – dat blijkt het toverwoord bij pensioenfondsen. Wie niet ongewenst medeplichtig wil zijn aan misstanden, leer ik, heeft twee mogelijkheden. Je kunt als belegger weglopen. Zie de lijst met bedrijven waarin pensioenfondsen niet investeren. Of je probeert je invloed aan te wenden om iets te veranderen. ‘Engagement’, heet dat in het jargon van het financiële wereldje.

Mijn pensioenfonds heeft dat uitbesteed aan een gespecialiseerd bedrijf. Die stemmen namens PGB op aandeelhoudersvergaderingen. De afgelopen jaren voerden ze onder meer gesprekken met WoltersKluwer over de exorbitante beloningen bij die uitgever (topvrouw Nancy McKinstry ving afgelopen coronajaar 12,4 miljoen euro).

Toen ik enkele jaren terug de Amerikaanse hoogleraar David Webber interviewde, specialist op dit terrein, zag die nog veel meer mogelijkheden. Zowel in de Verenigde Staten als in Nederland zijn werknemers goed vertegenwoordigd in de pensioenbesturen. Waarom, vroeg Webber zich af, gebruiken ze die macht niet om bedrijven onder druk te zetten die hun personeel uitbuiten of vakbonden verbieden? ‘Aandeelhoudersactivisme blijft een grote stok die op de grond ligt te wachten om opgepakt te worden’, bezwoer hij me.

Ik heb mijn twijfels. Het probleem is dat ‘invloed uitoefenen’ amper te meten valt. Zal een topvrouw als McKinstry echt haar inkomen matigen omdat mijn pensioenfonds dat wil? Er is voorlopig niets dat daarop wijst. ‘Het is prima om de dialoog aan te gaan’, vat Cor Oudes van de Eerlijke Pensioenwijzer het dilemma samen. ‘Maar pensioenfondsen moeten duidelijker vastleggen wat ze dan precies vragen en verwachten van een onderneming. Uiteindelijk moet je wel bereid zijn er ook echt uit te stappen. Dat is immers je stok achter de deur.’

Rens van Tilburg van het Sustainable Finance Lab heeft nog een ander idee. ‘Pensioenfondsen spreiden nu hun geld over duizenden bedrijven’, vertelt hij. ‘Daardoor weet je eigenlijk niet meer waarin je precies investeert en heb je weinig in de melk te brokkelen.’ Volgens hem kunnen ze ook prima risico’s afdekken en rendement boeken als ze hun beleggingen concentreren in enkele honderden bedrijven. Dan kan het pensioenfonds meer controle uitoefenen – en weet de pensioenspaarder beter waar zijn euro’s naartoe gaan.

Wat kan ik zelf doen?

En wat kan ik zelf doen? Wat heb ik aan een pensioenuitkering als in 2048 het klimaat verpest is en Nederland kampt met overstromingen? Of de kernwapens van Airbus de planeet hebben verwoest?

De meest voor de hand liggende reactie is vertrekken. Maar die vluchtroute is afgesloten. De Nederlandse wet verplicht werknemers te sparen bij de pensioenaanbieder van hun werkgever. Dat betekent niet dat ik machteloos ben, ontdek ik gaandeweg mijn zoektocht. De artsen die in de pen klimmen om te protesteren tegen beleggingen in wapens, de kritische medewerkers van de Universiteit Wageningen en de TU Delft: hun klachten galmen wel degelijk na. Veel pensioenmensen die ik spreek komen er spontaan op terug. Ook al gaat echte verandering traag.

En verder? ‘Let ook op wat pensioenfondsen dóén met al die mooie principes, richtlijnen en standaarden die ze opstellen’, raadt Oudes van de Pensioenwijzer me aan. ‘Wij zijn veel benaderbaarder dan mensen denken’, oppert PGB-voorzitter Dijckmeester. ‘Neem contact op met je pensioenbestuurder, vraag of we langskomen op je bedrijf, meld je aan voor klantenpanels of, formeler, ons verantwoordingsorgaan. Trouwens: er zijn nog vacatures, dus als je interesse hebt…’

Toch maar niet. Maar ik kan me in elk geval stukken drukker maken om mijn pensioengeld. Dat heeft meer effect dan een biologische komkommer kopen. En de kritische pensioendeelnemer heeft één groot voordeel: juist omdat Nederlanders zich zelden bezighouden met hun oudedagsvoorziening, kunnen degenen die wél lawaai schoppen het verschil maken.


Controleer uw pensioengeld in 5 stappen

1) De site www.mijnpensioenoverzicht.nl biedt een overzicht van alle pensioenfondsen en -verzekeraars die uw geld beleggen.

2) Om wat voor bedragen gaat het? Vaak geeft het loonstrookje uitsluitsel.

3) Ranglijsten zoals die van de VBDO en Eerlijke Pensioenwijzer bieden een eerste indruk hoe een pensioenfonds het doet, vergeleken met de rest.

4) De meeste pensioenfondsen publiceren overzichten van hun belangrijkste beleggingen. Let op notoire klimaatzondaars, wapenfabrikanten en andere zwarte schapen.

5) Vraag uw pensioenbestuurder deze beleggingskeuzes te motiveren. Doe mee aan enquêtes, klantenpanels, verantwoordingsorganen. Of nodig het pensioenfonds uit voor een discussie op uw werk. Ze zijn wettelijk verplicht te luisteren naar hun deelnemers.


Geen cent naar private equity?

Naast aandelen, obligaties en vastgoed steken Nederlandse pensioenfondsen gemiddeld 3 tot 7 procent van hun vermogen in private equity. Dat zijn de beruchte ‘sprinkhanen’ die bedrijven opkopen, stroomlijnen en weer verkopen. Lang niet alle private equity firma’s zijn fout bezig. Maar ze zijn wel bovenmatig vaak betrokken bij massaontslagen, belastingontwijking en het volladen van bedrijven met leningen. Lion Capital overlaadde de Hema met schulden. Apax liet de vroegere eigenaar van de Volkskrant, PCM, berooid achter.

In het verleden eiste het ledenparlement van de FNV dat hier geen euro meer in wordt gestoken. Het is immers raar om pensioengeld van werkenden aan firma’s te geven die daarmee vervolgens hun werknemers uitknijpen. ‘Natuurlijk willen wij niet beleggen in de kille saneerders’, zegt de verantwoordelijke FNV-bestuurder Willem Noordman hierover. ‘Maar private equity, dat zijn ook niet-beursgenoteerde, kleinere Nederlandse bedrijven. Daar willen we best in beleggen. Dat moet je dus goed analyseren. Per definitie uitsluiten, is naar mijn mening te kort door de bocht.’

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *